Rękojeść karabeli (1614 r.)

Karabela – lekka i często ozdobna szabla szlachty polskiej o otwartym jelcu i rękojeści ukształtowanej na wzór głowy orła, nie przeszkadzająca w walce. Doskonale sprawdzająca się w walce pieszej, stąd noszona często przy stroju codziennym, a zatem zwykle bogato zdobiona. Szabla była była charakterystyczna dla sarmatyzmu - polskiej kultury artystycznej II połowy XVII i XVIII wieku^[1]. Broń wywodziła się z Turcji jednak w wyniku wielowiekowego użytkowania przez szlachtę polską uzyskała lokalny charakter.

[edytuj] Nazwa szabli

Przytacza się często kilka teorii na pochodzenie nazwy szabli Karabela:

• Pierwsza głosi, że nazwa ta wywodzi się z połączenia dwóch słów z języka tureckiego "Kara" - oznaczająca kolor czarny oraz arabskiego "Bela" oznaczająca nieszczęście, przekleństwo lub klątwę. Połączenie tych dwóch słów w nazwę Karabela daje w sumie wyraz oznaczający "czarną klątwę", "czarne nieszczęście" lub "czarne przekleństwo".
• Równolegle istnieje również wersja włoskiego, czy też łacińskiego pochodzenia tej nazwy. Nazwa miałaby pochodzić więc od słów "cara" (drogocenna) i "bella" (piękna),
• Wg. teorii o polskiej prowiniencji nazwa miałaby się wywodzić od nazwiska polskiego szlachcica - Karabeli, który podobno pierwszy wprowadził lekką, ozdobną szablę jako uzupełnienie paradnego stroju dworskiego. CZego uzasadnieniem jest polska tradycja nadawania nazw orężu od imion jak np. batorówka, zygmuntówka, augustówka czy kościuszkowska,
• Kolejna teoria wywodzi nazwę szabli od nazw geograficznych w Turcji, Iraku bądź Iranie gdzie miano te szable produkować. Najczęściej podaje się tutaj irackie miasto Kerbela, ale wskazuje się także na inne związane z iracko-perskim kręgiem kulturowym^[2].

[edytuj] Historia

Pierwsze świadectwo używania karabeli w Polsce pochodzi ze schyłku XV w. Napisane po łacinie akta wojennej wyprawy z województwa kaliskiego i poznańskiego przeciw Turkom i Włochom w latach 1497 – 1498 pośród uzbrojenia i wyposażenia zabieranego na wyprawę wymieniają również karabelę: „Debit in ondum currum ad servandum mensole, coclevia, carrabella y dlatha” oraz dalej: „Pro mensoli, tallairis, coclearis, cum pudlo et carabellaet dlatho”^[3].

[edytuj] Karabele bojowe

Polskie karabele należały do najlepiej wyważonych egzemplarzy broni białej. Otwarta rękojeść karabeli umożliwiała wykonanie słynnego "młyńca". Głowica rękojeści w kształcie dziobu orła pozwalała oprzeć oń mały palec podczas gdy kciuk spoczywał na grzbiecie trzonu^[4]. Szabla ta bardzo dobrze nadawała się do wykonywania cięć łukowych i przeciąganych.

[edytuj] Karabele ozdobne

Karabela upowszechniła się jako "broń kostiumowa" szlachty polskiej dopiero w XVIII wieku^[5]. Niektóre egzemplarze były bogato zdobione złotem, srebrem i drogimi kamieniami. Posiadanie karabeli tak nierozłącznie utożsamiało się z przynależnością do stanu szlacheckiego, że noszono je powszechnie, częstokroć z sentencjami grawerowanymi na głowni, np.

• "Krzyż na czoło, kord na wroga, tnij a śmiało w imię Boga, z temi słowy masz tę szablę, gdy nią rąbniesz, to po diable. Polak radzi Polakowi, ojciec w darze śle synowi"^[6].
• "Bez Boga ani do proga, bez karabeli ani z pościeli"^[1]

Karabel ozdobnych wyprodukowano w Polsce kilkaset tysięcy sztuk^[7].

Przypisy

[edytuj] Bibliografia

• Włodzimierz Kwaśniewicz "1000 słów o broni białej i uzbrojeniu ochronnym" MON, Warszawa 1981, ISBN 83-11-06559-4
• PWN Leksykon: Wojsko, wojna, broń, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2001, ISBN 83-01-13503-9
• Włodzimierz Kwaśniewicz: Dzieje szabli w Polsce, Dom Wydawniczy Bellona, Warszawa 1999, ISBN 83-11-08921-3

Zobacz hasło karabela w Wikisłowniku