Z Wikipedii

Ten artykuł dotyczy Karpat, gór w środkowej Europie. Zobacz też: Karpaty (góry księżycowe), Karpaty - wieś.

Portal:
Karpaty

Zdjęcie satelitarne łuku Karpat (NASA)

Zdjęcie rumuńskich i ukraińskich Karpat z lotu ptaka

Mogielica, Beskid Wyspowy

Rohacze (Tatry Zachodnie)

Trzy Korony (Pieniny)

Tatry -widok z Pienin

Howerla, Czarnohora

Góry Bucegi

Tatry Wysokie

Karpaty (51-54) (węg. Kárpátok; rum. Carpaţi; ukr. Карпати, czes. i słow. Karpaty) – łańcuch górski w środkowej Europie (jeden z największych w tej części świata), ciągnący się łukiem przez terytoria Czech, Polski, Słowacji, Węgier, Ukrainy i Rumunii. Najwyższy szczyt Gerlach ma wysokość 2655 m n.p.m.

[edytuj] Nazwa

Nazwa Karpaty pochodzi najprawdopodobniej od nazwy dackiego plemiena Karpian, żyjących w pierwszym tysiącleciu naszej ery na terenie Karpat Wschodnich, wymienia ją Ptolemeusz w II wieku n.e. (w postaci Karpates Oros)^{[potrzebne źródło]}. Być może nazwa ta wywodzi się od indoeuropejskiego słowa korpata, które oznacza góra lub skała^{[potrzebne źródło]}. Inną hipotezą jest jej pochodzenie od przedindoeuropejskiego cara 'kamień'^[1]. W XIII- i XIV-wiecznych oficjalnych dokumentach węgierskich pojawia się pod nazwą Thorchal bądź Tarczal lub rzadziej jako Montes Nivium. W Polsce po raz pierwszy użył nazwy Karpaty Stanisław Staszic w XIX wieku w dziele O ziemiorództwie Karpatów i innych gór i równin Polski (1815).

[edytuj] Geografia

Karpaty wchodzą w skład alpejskiego systemu górskiego. Zajmują powierzchnię 190 tys. km² i tym samym stanowią drugi po Alpach łańcuch górski Europy. W granicach Polski powierzchnia Karpat wynosi około 19 600 km², co stanowi około 6,3% powierzchni kraju.

Od Alp oddzielone są w okolicach Bratysławy doliną Dunaju. Stąd ciągną się blisko 1500-kilometrowym łukiem, który odgina się w kierunku północno-wschodnim, otaczając Kotlinę Panońską i Wyżynę Transylwańską. Od Gór Wschodnioserbskich oddzielone są ponownie doliną Dunaju (w okolicach rumuńskiego miasta Orşova) – odcinek ten nosi nazwę Żelaznych Wrót. Brama Morawska w Czechach oddziela Karpaty od Sudetów.

Szerokość łańcucha karpackiego jest zróżnicowana i wynosi od 100 do 500 km. Największa szerokość odpowiada najwyższym szczytom – Gerlachowi (2655 m n.p.m.) w Tatrach słowackich oraz Moldoveanu (2543 m n.p.m.) w Karpatach Południowych.

Karpaty nie stanowią jednego nieprzerwanego łańcucha górskiego, ale raczej składają się z wielu wyróżniających się pod względem geologicznym i orograficznym pasm górskich. Różnorodność krajobrazów jest porównywalna z Alpami. Jednocześnie góry te rzadko osiągają wysokości powyżej 2500 m n.p.m., dlatego nie można tu znaleźć tak wyraźnej polodowcowej rzeźby wysokogórskiej. W Karpatach nie zalega wieczny śnieg.

Łańcuch Karpat zajmuje odpowiednio:

1. na Słowacji 61% powierzchni kraju,
2. w Rumunii 48,8% powierzchni kraju,
3. w Czechach 16% powierzchni kraju,
4. na Węgrzech 9,7% powierzchni kraju,
5. w Polsce 6,2% powierzchni kraju,
6. na Ukrainie 3,6% powierzchni kraju,
7. w Austrii 0,6% powierzchni kraju.

Inaczej wygląda stosunek powierzchni ogólnej Karpat, mianowicie:

1. Karpaty rumuńskie zajmują 55,5% powierzchni ogólnej Karpat,
2. Karpaty słowackie zajmują 14,3% powierzchni ogólnej Karpat,
3. Karpaty ukraińskie zajmują 10,3% powierzchni ogólnej Karpat,
4. Karpaty polskie zajmują 9,3% powierzchni ogólnej Karpat,
5. Karpaty czeskie zajmują 6% powierzchni ogólnej Karpat,
6. Karpaty węgierskie zajmują 4,3% powierzchni ogólnej Karpat,
7. Karpaty austriackie zajmują 0,2% powierzchni ogólnej Karpat.

[edytuj] Podział Karpat

Zobacz więcej w osobnym artykule: Regionalizacja fizycznogeograficzna Karpat.

W podstawowym podziale Karpat wyróżnia się następujące części:

• Karpaty Zachodnie
  • Zewnętrzne Karpaty Zachodnie
    • Karpaty Austriacko-Morawskie i Środkowomorawskie (oddzielone od siebie doliną Dyji, a od Bielaw doliną Morawy, które mogą być traktowane jako część Kotliny Panońskiej),
    • Pogórze Beskidzkie,
    • Bielawy,
    • Beskidy Zachodnie i Środkowe.
  • Centralne Karpaty Zachodnie
    • Małe Karpaty,
    • Łańcuch Małofatrzański, Wielkofatrzański, Tatrzański i Niżnotatrzański,
    • Dolina Środkowego Wagu,
    • Obniżenie Orawsko-Podhalańskie, Nitrzańsko-Turczańskie i Obniżenie Liptowsko-Spiskie.
  • Wewnętrzne Karpaty Zachodnie
    • Bruzda Hronu,
    • Łańcuch Rudaw Słowackich,
    • Kotlina Południowosłowacka i Koszycka,
    • Kras Słowacko-Węgierski,
    • Czerehat,
    • Góry Tokajsko-Slańskie,
    • Średniogórze Północnowęgierskie.
• Karpaty Wschodnie
  • Zewnętrzne Karpaty Wschodnie
    • Beskidy Wschodnie,
    • Karpaty Mołdawsko-Munteńskie,
    • Subkarpaty Wschodnie.
  • Wewnętrzne Karpaty Wschodnie
    • Karpaty Marmaroskie,
    • Kotlina Marmaroska,
    • Góry Rodniańskie,
    • Góry Bystrzyckie,
    • Łańcuch Wyhorlacko-Gutyński i Kelimeńsko-Hargicki,
    • Obniżenie Gheorgeńsko-Braszowskie.
• Karpaty Południowe
  • Grupa Fogaraska, Parîngu i Godeanu-Retezat,
  • Poiana Ruscă,
  • Góry Banackie,
  • Subkarpaty Południowe.
• Góry Zachodniorumuńskie
  • Masyw Biharu,
  • Góry Maruszy, Kereszu i Seş-Meseş.
• Wyżyna Transylwańska
  • Wyżyna Samoszu i Tyrnawska,
  • Równina Transylwańska,
  • Dolina Środkowej Maruszy,
  • Kotlina Fogaraska, Sibiu i Haţeg.

[edytuj] Ważniejsze przełęcze

Ważne przełęcze w Karpatach to m.in.:

• Przełęcz Dukielska (500 m n.p.m.) - najdogodniejsze przejście z Europy Północnej do Kotliny Panońskiej; trasa europejska E371
• Przełęcz Łupkowska (640 m n.p.m.) - oddziela Karpaty Zachodnie i Wschodnie
• Przełęcz Użocka (853 m n.p.m.) - najdogodniejsze przejście z Europy Wschodniej do Kotliny Panońskiej; linia kolejowa Lwów - Budapeszt
• Predeal (1033 m n.p.m.) - oddziela Karpaty Wschodnie i Południowe

[edytuj] Ważniejsze rzeki

Przełom Dunajca w Pieninach

Karpaty stanowią dział wodny między zlewiskiem Morza Bałtyckiego i Morza Czarnego. Na terenie Karpat początek swój mają liczne rzeki, m.in.:

• Aluta
• Cisa (górny bieg)
• Dunajec
• Hornad
• Hron
• Marusza
• Prut (górny bieg)
• San
• Seret (górny bieg)
• Wag
• Wisła (potoki źródłowe i jej górny bieg)

[edytuj] Ludność

Pogórzanie, Doły Jasielsko-Sanockie

Rusinki w strojach ludowych z Preszowa

Górale żywieccy. 2008

Rumuński zespół folkrorystyczny z Cluj Napoca, Siedmiogród

Tereny Karpat zamieszkuje obecnie około 15,2 mln ludzi. Karpaty Południowe i Wschodnie są rzadziej zaludnione od Karpat Zachodnich, ale i tam miejscami występują duże skupiska ludności. U podnóży Karpat leżą miasta Bratysława, Budapeszt, Kraków, Lwów, Czerniowce, Bukareszt, Wiedeń i Belgrad.

[edytuj] Fauna

• świstak
• kozica górska
• wilk
• niedźwiedź brunatny
• jeleń szlachetny
• żbik
• puchacz
• puszczyk
• salamandra plamista

[edytuj] Flora

• trawa
• skrzyp polny

[edytuj] Przejścia Karpat

Ze względu na długość łańcucha oraz fakt, że leży on na obszarze kilku krajów, przejście całej jego długości jest trudne. Fakt, iż droga wzdłuż Karpat prowadzi grzbietami i dolinami wydłuża ją do ponad 2000 km. Od lat 60. XX wieku podejmowano jednak próby pokonania całego łańcucha w ciągu jednej wyprawy co ostatecznie udało się w roku 1980. Od tego czasu Łuk Karpat pokonało 6 wypraw:

1. Wyprawa studentów SKPB: Andrzej Wielocha (kierownik), Piotr Kurowski, Jerzy Montusiewicz, Zdzisław Pecul, Wiesław Tomaszewski, rok 1980. Pierwsze przejście Karpat.
2. Lubos Calpas, Pavel Mach, Svetozar Krno, 1984 rok. Pierwsza i jedyna odnotowana wyprawa słowacka.
3. Nicholas Crane i różni towarzysze, 1992. Crane pokonał Karpaty jako część podróży przez góry całej Europy, na trasie Przylądek Finisterre - Stambuł.
4. Paweł Kilen, Michał Kukuła, Michał Zieliński, rok 2002.
5. Łukasz Supergan, rok 2004. Pierwsze samotne przejście Karpat. [1]
6. Joanna Mikołajczak i Bartosz Malinowski, rok 2007.[2]

Zobacz galerię na Wikimedia Commons:
Karpaty

Przypisy

[edytuj] Bibliografia

• Wojciech Juszczyk, Jan Swianiewicz, Andrzej Wielocha "Z historii SKPB 1957-1982" – SKPB, Warszawa 1982
• Jerzy Kondracki Karpaty, WSiP, Warszawa 1989
• Jerzy Kondracki Geografia regionalna Polski, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1998
• Andrzej Wielocha O nazwie "Karpaty", w: Płaj. Almanach karpacki, nr 28 (wiosna 2004), ISBN 1230-5898