Ten artykuł dotyczy krainy historycznej. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.

Polska i Litwa za panowania Władysława Jagiełły

Polska przed rokiem 1660, fragment mapy austriackiego towarzystwa bibliograficznego z roku 1892

Kresy Wschodnie lub po prostu Kresy – w okresie II RP z Kresami Wschodnimi utożsamiano tereny na wschód od Linii Curzona^[1], podobnie jak obecnie^[2]. We wrześniu 1939 okupowane przez ZSRR. Po II wojnie światowej wcielone jako część związkowych republik Ukrainy, Białorusi i Litwy, po rozpadzie ZSRR w granicach powstałych z nich niepodległych państw. Początkowo pod tym pojęciem rozumiano linię graniczną między Polską a ordą tatarską nad dolnym Dnieprem^[3] (patrz Dzikie Pola). Następnie, wschodnie rubieże Rzeczypospolitej Obojga Narodów.

[edytuj] Etymologia

Według Słownika Języka Polskiego Samuela Bogumiła Lindego z 1807 roku, Kresy to linia graniczna między Polską a hordą tatarską u dolnego Dniepru i przy jego ujściu osiadłą. W literaturze, określenie to użyte zostało prawdopodobnie po raz pierwszy przez Wincentego Pola w poematach Mohort z 1854 i Pieśni o ziemi naszej. W myśl Pola była to linia od Dniestru po Dniepr, a więc ziemie pogranicza tatarskiego. Z początkiem XX wieku jego znaczenie rozszerzyło się na obszar dawnych wschodnich województw Rzeczypospolitej Obojga Narodów, na wschód od linii Wilno−Lwów, a w okresie międzywojennym utożsamiano z nim terytorium położone na wschód od Linii Curzona. Współcześnie termin Kresy Wschodnie oznacza dawne wschodnie tereny II Rzeczypospolitej.

[edytuj] Historia

[edytuj] Rzeczpospolita Obojga Narodów

 Osobny artykuł: Dzikie Pola.

 Osobny artykuł: Podział terytorialny Rzeczypospolitej Obojga Narodów.

Kresy Wschodnie to w okresie XVI-XVIII wieku obszar położony nad dolnym Dnieprem, poniżej tzw. porohów, w ówczesnym województwie kijowskim. Dzikie Pola znalazły się w granicach Korony po unii lubelskiej z 1569 roku.

Herb woj. kijowskiego

Herb woj. czernichowskiego

Herb woj. bracławskiego

Herb woj. ruskiego

Herb woj. podolskiego

herb woj.wołyńskiego

Ta sekcja jest zalążkiem. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

 Osobny artykuł: Kategoria:Zamki na Kresach wschodnich.

[edytuj] Pod rosyjskim i austriackim zaborem

 Osobne artykuły: Zabór rosyjski, Zabór austriacki, ziemie zabrane.

Ziemie Rzeczypospolitej po rozbiorach

Rok 1772 stanowi początek rosyjskich i austriackich zdobyczy terytorialnych kosztem terenów Rzeczypospolitej Obojga Narodów, które dziś rozumiemy pod pojęciem Kresów Wschodnich (tereny na wschód od dzisiejszej granicy Polski). Proces ten odbył się w trzech etapach (rozbiorach). W pierwszym rozbiorze (1772) Rosja zajęła polskie Inflanty, północną część województwa połockiego oraz województwa witebskie, mścisławskie i południowo-wschodnią część mińskiego (ok. 92 tys. km²; 1,3 mln ludzi), a Austria Ruś Halicką, okolice Zamościa i południową Małopolskę (ok. 83 tys. km² i 2,65 miliona ludzi). W drugim (1793) Rosja zajęła ziemie ukrainne i północno-ruskie na wschód od linii Druja-Pińsk-Zbrucz, tj. województwa: kijowskie, bracławskie, część podolskiego, wschodnią część wołyńskiego i brzeskolitewskiego, mińskie i część wileńskiego (ok. 250 tys. km²), a w trzecim (1795) pozostałe ziemie Polski na wschód od Bugu i linii Niemirów-Grodno (ok. 120 tys. km²).

Okres ten to w historii Polski, a przede wszystkim jej wschodniej części, okres powstań narodowych (powstanie listopadowe, powstanie styczniowe) prześladowań, zsyłek na Syberię i depolonizacji. Zabory (przede wszystkim rosyjski i pruski) były nie tylko katastrofą dla polskiej państwowości, ale również dla jej rozwoju społecznego. Nieco inaczej było w zaborze austriackim, w którym ludność uzyskała (w późniejszym okresie) autonomię - wprowadzono m.in. stałą administrację (urzędy, ewidencję ludności, dokumenty osobiste).

Kresy Wschodnie należały do ostatnich rejonów Europy, w których zniesiono pańszczyznę, a mianowicie 1848 roku w zaborze austriackim i 1864 w rosyjskim (dla porównania w zaborze pruskim w 1807, a w Wielkim Księstwie Poznańskim w 1823 roku).

Ta sekcja jest zalążkiem. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

[edytuj] Okres II RP

Polska, marzec 1919

Szczególnie burzliwy był dla kresów wschodnich okres odradzania się Polski po okresie zaborów i kształtowania jego granic, tj. czas pomiędzy listopadem 1918 a marcem 1921 roku. W okresie tym Polska prowadziła o swoją wschodnią granicę trzy wojny: z Ukrainą, bolszewikami i Litwą. W polityce polskiej wobec kształtu granicy wschodniej, obszaru dawnej Rzeczypospolitej Obojga Narodów i polityki wobec narodów położonych pomiędzy odradzającym się państwem polskim a Rosją sowiecką, ścierały się wówczas koncepcja inkorporacyjna obozu Narodowej Demokracji i koncepcja federacyjna Naczelnika Państwa, Józefa Piłsudskiego, i jego obozu politycznego.

 Osobne artykuły: wojna polsko-ukraińska, wojna polsko-bolszewicka, Linia Curzona, traktat ryski.

W maju 1919 roku Związek Sejmowy Ludowo-Narodowy przedłożył w sejmie wniosek nagły w sprawie zapewnienia autonomii Kresom Południowo-Wschodnim (a dokładniej Galicji Wschodniej). Działo się to w momencie, kiedy Armia Czerwona doszła do Zbrucza, a kiedy nie podpisano jeszcze traktatu wersalskiego, i mocarstwa zachodnie nie podjęły jeszcze decyzji "o zezwoleniu Polsce zajęcia Galicji po Zbrucz". Pod wnioskiem podpisali się: Aleksander Skarbek, Stanisław Głąbiński, Marian Seyda, Edward Dubanowicz, Stanisław Grabski, Wojciech Korfanty, J. Zamorski, Witold Staniszkis, Aleksander Dębski i inni. Kiedy sytuacja polityczna zmieniła się na korzyść Polski, wniosek został wycofany, a jego autorzy stali się zwolennikami asymilacji narodowej.

Teren ten tworzył wschodnie województwa II Rzeczypospolitej: lwowskie (część), nowogródzkie, poleskie, stanisławowskie, tarnopolskie, wileńskie, wołyńskie i białostockie (część).

Ta sekcja jest zalążkiem. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

Herb woj. stanisławowskiego

Herb woj. nowogródzkiego

Herb woj. lwowskiego

Herb woj. tarnopolskiego

Herb woj.wileńskiego

Herb woj.poleskiego

Herb woj.wołyńskiego

Herb woj.białostockiego

Na wschód od ówczesnej granicy pozostało większość ziem drugiego zaboru i ziemie zajęte przez Rosję w pierwszym rozbiorze. Na terenach tych żyły liczne, rozproszone skupiska Polaków, a do większych miast o polskim charakterze należał Mińsk. Początkowo na ich potrzeby utworzyły władze radzieckie polskie okręgi narodowościowe, Marchlewszczyznę i Dzierżyńszczyznę. Zostały one zlikwidowane w latach trzydziestych XX wieku na fali polityki asymilacji nierosyjskich narodów w ZSRR, w tym czasie na wielu Polaków spadły brutalne represje i przymusowe deportacje w głąb ZSRR. Po podpisaniu traktatu pokojowego polsko-radzieckiego około 100 tysięcy Polaków wyemigrowało do Polski ze wschodu, byli to głównie ziemianie i inteligencja.

 Osobny artykuł: Wojna polsko-ukraińska 1918-1919.

 Osobny artykuł: Wojna polsko-bolszewicka.

 Osobny artykuł: Traktat ryski (1921).

 Osobny artykuł: Pacyfikacja Małopolski Wschodniej.

 Osobny artykuł: Polityka wzmacniania polszczyzny.

 Osobny artykuł: Polska operacja NKWD.

[edytuj] Okupacja sowiecka i niemiecka

 Osobny artykuł: Represje ZSRR wobec Polaków i obywateli polskich 1939-1946.

 Osobny artykuł: Kategoria:Radziecka okupacja Kresów Wschodnich II RP 1939-1941.

 Osobny artykuł: Masakry więzienne NKWD 1941.

 Osobny artykuł: Rzeź wołyńska.

 Osobny artykuł: Czystka etniczna w Małopolsce Wschodniej.

Europa we wrześniu 1939

We wrześniu 1939 roku polskie Kresy Wschodnie znalazły się, w odróżnieniu do reszty Polski, pod okupacją sowiecką. Powodem tego stanu rzeczy był podpisany w Moskwie 23 sierpnia tajny protokół Paktu Ribbentrop-Mołotow, który regulował przebieg linii demarkacyjnej między Niemcami a ZSRR. Sowieci przystąpili do inwazji na Polskę 17 września 1939 roku, posuwając się szybko na zachód. Już 22 września obaj agresorzy uczcili sukcesy swych wojsk wspólną paradą zwycięstwa w Brześciu Litewskim. Już podczas zajmowania Kresów Armia Czerwona dopuszczała się licznych zbrodni, zarówno na ludności cywilnej jak i na polskich jeńcach wojennych. Ostatecznie przebieg linii granicznej regulował podpisany 28 września między III Rzeszą a ZSRR układ o granicach i przyjaźni. Polskie dowództwo i rząd zostały całkowicie zaskoczone sowieckim atakiem, a ich wahanie przejawiło się brakiem konkretnych rozkazów walki ze wschodnim agresorem, a nawet formalnego ogłoszenia stanu wojny z ZSRR, które nastąpiło dopiero trzy miesiące po napaści, 18 grudnia 1939 roku.

Po rozpoczęciu wojny sowiecko-niemieckiej 22 czerwca 1941 roku, Niemcy posunęli się w pierwszych paru tygodniach ok. tysiąca kilometrów na wschód, rozbijając lub biorąc masowo do niewoli wojska sowieckie. Dla Kresów Wschodnich oznaczało to przejście, na niespełna trzy lata, spod okupacji sowieckiej pod niemiecką. W styczniu 1944 roku wojska sowieckie osiągnęły byłą granicę polsko-sowiecką (sprzed 17 września 1939), a do końca lipca 1944 opanowały na powrót cały obszar przyznany ZSRR traktatem o przyjaźni i granicach z III Rzeszą z 28 września 1939, czyli tereny na wschód od dzisiejszej wschodniej granicy Polski.

Ta sekcja jest zalążkiem. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

[edytuj] Okres powojenny

Linia Curzona i zmiany terytorium Polski, 1945

Już podczas konferencji teherańskiej w 1943 roku ustalono nową granicę wschodnią Polski, sankcjonując sowieckie zdobycze terytorialne z września 1939, a ignorując protesty Rządu RP na uchodźstwie. Po II wojnie światowej Kresy wcielono do ZSRR jako część związkowych republik Ukrainy, Białorusi i Litwy. Aneksja zdobytych w 1939 terenów wschodniej Polski świętowana była w ZSRR i jest nadal w niepodległej Białorusi jako "Zjednoczenie zachodniej Białorusi z Białoruską SRR". Oficjalna sowiecka nazwa agresji ZSRR na Polskę brzmiała: "Kampania wyzwoleńcza Armii Czerwonej". Po rozpadzie ZSRR Kresy Wschodnie znalazły się w granicach powstałych z niego niepodległych państw − Ukrainy, Białorusi i Litwy. Rząd polski nie wysuwał żadnych roszczeń terytorialnych wobec tych państw w związku z zasadą nienaruszalności granic ustalonych w Europie po II wojnie światowej.

 Osobny artykuł: Pierwsza repatriacja 1944-1946.

 Osobny artykuł: Mienie zabużańskie.

 Osobny artykuł: Wysiedlenie Polaków ze Lwowa.

[edytuj] Demografia

Zasięg języka polskiego 1918 (Eugeniusz Romer Geograficzno-Statystyczny Atlas Polski, Lwów 1921, wyd.2 - mapa 11)

[edytuj] Spis 1921

(*) woj. powstało 1925

[edytuj] Spis 1931

Narodowości Polski wg danych spisu powszechnego 1931^[4]

[edytuj] Miasta

Ludność miast stanowili w większości Polacy z dużym odsetkiem ludności żydowskiej (do ok. 20%). W 1931 r. największymi miastami Kresów były:

[edytuj] Mały rocznik statystyczny 1941

Ludność terenów zajętych przez ZSRR po napaści na Polskę 17 września i po podpisaniu paktu o granicach i przyjaźni pomiędzy III Rzeszą a ZSRR 28 września 1939^[5] .

(*) Ukraińcy, Białorusini, Litwini, Tatarzy, Niemcy, Rosjanie i.in.

Jan Niewiński oraz Przewodniczący Związku Kresowian Jan Skalski podczas spotkania na Jasnej Górze w lipcu 2008

Kresowe poczty sztandarowe podczas trwania XIV Światowego Kongresu Kresowian w Częstochowie na Jasnej Górze. 2008

[edytuj] Współczesność

Po II wojnie światowej działają w Polsce oraz na emigracji związki i stowarzyszenia kultywujące pamięć o kulturze i tradycji dawnych polskich Kresów. W Anglii działa m.in. Ognisko Rodzin Osadników Kresowych, Związek Ziem Wschodnich RP, Związek Żołnierzy 5 Dywizji Piechoty, a w Polsce Związek Sybiraków, Stowarzyszenie Rodzin Osadników Wojskowych i Cywilnych Kresów Wschodnich, Związek Wypędzonych z Kresów Wschodnich RP, oddziały terenowe Towarzystwa Miłośników Lwowa i Kresów Południowo-Wschodnich^[6] oraz Towarzystwa Miłośników Wołynia i Polesia. Nadrzędną organizacją skupiającą związki i stowarzyszenia kresowe jest obecnie Światowy Kongres Kresowian, któremu przewodniczy Jan Skalski.

Tworzone są również projekty multimedialne. Wśród wielu działających portali internetowych na szczególne zainteresowanie w roku 2008 zwrócił uwagę XIV Światowy Kongres Kresowian honorując nagrodami Aleksandra Szychta [www.wolgal], Adama Śmiecha [www.jednodniowkanarodowa] oraz Mateusza Raj-Chirowskiego redagującego portal [www.kresowianie].

Redaktor Danuta Skalska oraz chór Gloria Dei z Wrocławia pod kier. Romualda Trembickiego podczas Zjazdu Kresowian na Jasnej Górze w Częstochowie w lipcu 2008

Od wielu już lat sprawami kultury dawnych Kresów polskich zajmuje się redakcja polskiego radia w Katowicach w audycji Lwowska Fala prowadzonej przez Danutę Skalską^[7].

W formie druku publikowany jest Głos Kresowian pod red. Jana Niewińskiego - periodyk, wydawany pierwotnie przez Kresowy Ruch Patriotyczny, skupiający większość działających w Polsce środowisk i organizacji kresowych.

Przypisy

[edytuj] Bibliografia

• Daniel Beauvois Trójkąt ukraiński. Szlachta, carat i lud na Wołyniu, Podolu i Kijowszczyźnie 1793-1914 ,Wydawnictwo: UMCS, Lublin 2005 ISBN 83-227-2377-6 ;
• Marek Jan Chodakiewicz, Mit obnażony. Sowiecki ruch partyzancki na Kresach 1941-1944, w: Wschodni Rocznik Humanistyczny, t. II 2005
• Grażyna Korneć, Początki okupacji Kresów Wschodnich przez Związek Sowiecki (1939-1941) w: Wschodni Rocznik Humanistyczny , t. IV 2007
• Pogranicze polsko - litewsko - białoruskie, Białystok 2003, redakcja: Marek Kietliński. Wersja PDF
• Historycy polscy, litewscy i białoruscy wobec problemów XX wieku, Białystok 2003, redakcja: Krzysztof Buchowski, Wojciech Śleszyński Wersja PDF
• Repatriacje i migracje ludności pogranicza w XX wiekuBiałystok 2004, redakcja: Marek Kietliński, Wojciech Śleszyński Wersja PDF
• Kościoły a państwo na pograniczu polsko–litewsko-białoruskim Białystok 2005, redakcja: Marek Kietliński, Krzysztof Sychowicz, Wojciech Śleszyński Wersja PDF
• Kolbuszewski J., Kresy, Wydawnictwo Dolnośląskie 1998
• Stefan Buszczyński "Podole, Wołyń i Ukraina" Lwów 1862 (on line)
• "Kresy Wschodnie II Rzeczypospolitej: przekształcenia struktury narodowościowej 1931-1948", red. Stanisław Ciesielski, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 2006 ISBN 83-229-2689-8

[edytuj] Zobacz też

• dialekt północnokresowy
• dialekt południowokresowy
• ziemie zabrane
• Dzikie Pola
• agresja ZSRR na Polskę 1939
• rzeź wołyńska
• Zachodnia Białoruś

[edytuj] Linki zewnętrzne

• Kresy24.pl Kresowy Portal Informacyjny
• Kresy.pl czyli historia i teraźniejszość
• Kresy północno-wschodnie
• Kresy - śladami naszych przodków
• Historyczne mapy kresów
• Zdjęcia południowej część Kresów i północnej części Kresów
• Kolekcja tematyczna Kresy Wschodnie w Cyfrowej Bibliotece Narodowej Polona
• PolskieKresy.info
• PolskieKresy.pl
• Zdigitalizowana wystawa: Kresy Wschodnie II Rzeczypospolitej Polskiej Małą Ojczyzną Wielu Narodów - ze zbiorów Wacława Nycza i Tadeusza Marcinkowskiego
• Relacje biograficzne Polaków ze Wschodu w zbiorach Ośrodka KARTA