Ten artykuł dotyczy partii komunistycznej . Zobacz też: PZPR – przegląd muzyczny.

Polska Zjednoczona Partia Robotnicza
Lider	pierwszy Bolesław Bierut ostatni Mieczysław Rakowski
Data założenia	15–21 grudnia 1948
Data rozwiązania	27–30 stycznia 1990
Adres siedziby	ul. Nowy Świat 6/12, 00-497 Warszawa
Ideologia polityczna	leninizm, socjalizm, komunizm
Deklarowane poglądy gospodarcze	gospodarka centralnie sterowana
Liczba członków	ok. 3 000 000
Członkostwo międzynarodowe	brak
Młodzieżówka	Związek Socjalistycznej Młodzieży Polskiej
Barwy	czerwony

Polska Zjednoczona Partia Robotnicza (PZPR) – partia komunistyczna^[1][2][3] założona w grudniu 1948, na skutek połączenia Polskiej Partii Robotniczej i Polskiej Partii Socjalistycznej, po przeprowadzeniu czystek w ich szeregach. Określana również jako realno-socjalistyczna, sprawująca rządy w Polsce Ludowej, w latach 1948–1989 na drodze dyktatury proletariatu.

Realizowała ideologię marksizmu-leninizmu. Zgodnie z obowiązującą nomenklaturą partyjną i ówczesnymi założeniami ideowymi, PZPR stanowiła awangardę rządzącej klasy robotniczej.

Działalność PZPR (oparta na obowiązującym w bloku wschodnim modelu monopartyjnym), w ramach międzynarodowego ruchu komunistycznego i państw demokracji ludowej, podporządkowana była sowieckiej partii komunistycznej (najbardziej do 1956)^[1].

W czasie swojego istnienia, PZPR była partią masową, kierującą centralnie zarządzaną i zbiurokratyzowaną gospodarką, sprawującą władzę państwową w sposób autorytarny, dążącą do totalitarnego kontrolowania wszystkich sfer życia społecznego^[1].

[edytuj] Program polityczny i cele PZPR

Do 1989 PZPR miała charakter partii państwowej, która sprawowała władzę absolutną (poprawka do konstytucji z 1976 mówiła o partii jako "przewodniej sile narodu") oraz kontrolowała zbiurokratyzowaną gospodarkę nakazowo-rozdzielczą. Głównym celem było stworzenie społeczeństwa komunistycznego oraz współuczestniczenie w budowie komunizmu na całym świecie – podstawowym oparciem ideologicznym PZPR była doktryna komunistyczna, po 1956 stopniowo nasycana elementami narodowymi.

W sferze gospodarczej realizowano likwidację własności indywidualnej poprzez kolektywizację sektora rolniczego (niezrealizowaną w zamierzonym zakresie), przejęcie wszystkich przedsiębiorstw prywatnych przez administrację państwową, rozbudowę struktur biurokratycznych w instytucjach państwowych i społecznych (co wiązało się z likwidacją organizacji niezależnych, samorządu terytorialnego i związków zawodowych). W gospodarce priorytetem stała się rozbudowa przemysłu ciężkiego (zwłaszcza przemysłu zbrojeniowego), co odbywało się kosztem indywidualnej konsumpcji i skutkowało okresowymi niedoborami artykułów codziennego użytku.

Nacisk położono na indoktrynację ideologiczną społeczeństwa (zwłaszcza młodzieży), forsowanie tzw. socrealizmu w życiu kulturalnym i stałe próby podporządkowania Kościoła (oraz innych związków wyznaniowych lub organizacji religijnych). Cele gospodarcze wdrażane przez PZPR, wobec powiększających się problemów ekonomicznych gospodarki socjalistycznej, ulegały okresowej liberalizacji. Na skutek cyklicznych protestów społecznych i wystąpień robotniczych, dochodziło do pewnych ustępstw politycznych ze strony władz PZPR, m.in. ograniczonej demokratyzacji w systemie sprawowania władzy, zmian w polityce gospodarczej państwa, czy przesunięć w polityce inwestycyjnej (na rzecz indywidualnej konsumpcji).

[edytuj] Statut

PZPR oficjalnie posiadała statut partii, pod wieloma względami nie stanowiła ona jednak partii politycznej sensu stricto. Według jednej z tez Polska Zjednoczona Partia Robotnicza to "struktura administracyjna, która zarządzała państwem – od szczytów władzy, po najdrobniejszy zakład pracy i gminę"^[4].

Pod względem wpływu na państwo i relacji z resztą społeczeństwa rola PZPR była porównywalna z rolą szlachty w okresie I RP. Partia ustalała program polityki państwa i obsadzała realizujące go stanowiska rządowe oraz w dominującym stopniu ustanawiający obowiązujące prawo Sejm. Podobnie też jak wśród polskiej szlachty, w obrębie partii zachodził daleko posunięty formalny egalitaryzm (wszyscy członkowie bez względu na rangę oficjalnie zwracali się do siebie "towarzyszu"), jednak faktyczne wpływy posiadały tylko wąskie kierownictwa centralne i terenowe, zaś położenie większości członków nie różniło się w stosunku do reszty społeczeństwa niczym poza posiadaniem legitymacji partyjnej.

[edytuj] Organizacja

Gmach dawnego Komitetu Centralnego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, 2006

Partia była zorganizowana na zasadzie centralizmu demokratycznego, który w teorii zakładał demokratyczne wyłanianie władz oraz podejmowanie decyzji i kierowanie jej działalnością. W istocie ten sposób sprawowania władzy w partii stanowił pewną odmianę systemu wodzowskiego^[5]. W rzeczywistości najważniejszą rolę w PZPR (władzy wykonawczej), pełniły Komitet Centralny, jego Biuro Polityczne (ścisłe kierownictwo PZPR o stałej liczbie ok. 15 członków), Sekretariat KC i Sekretariat BP (kierowane przez I Sekretarza KC PZPR, przy czym te organy same były poddane ścisłej kontroli władz Związku Radzieckiego) oraz tzw. egzekutywy komitetów partyjnych. To właśnie te władze decydowały o polityce oraz składzie personalnym głównych organów, choć według statutu zadanie to spoczywało na członkach zjazdu, który odbywał się co cztery lub pięć lat. W przerwie pomiędzy nimi odbywały się co dwa lub trzy lata, konferencje partyjne komitetów wojewódzkich, powiatowych, gminnych i zakładowych.

Najmniejszą jednostką organizacyjną PZPR była Podstawowa Organizacja Partyjna (POP), która istniała w zakładach pracy, uczelniach, instytucjach kulturalnych itd. Główną rolę w PZPR odgrywały osoby zawodowo zajmujące się polityką, czyli tzw. aktyw partyjny, który tworzyły osoby rekomendowane do kierowania głównymi instytucjami państwowymi, organizacjami społecznymi, związkami zawodowymi. Biuro Polityczne KC, Sekretariat oraz komitety wojewódzkie decydowały o obsadzie kluczowych stanowisk nie tylko wewnątrz partii lecz także we wszelkich strukturach mających w nazwie "państwowe" – od urzędów centralnych po nawet niewielkie przedsiębiorstwa państwowe i spółdzielcze, co było nazywane systemem nomenklaturowym zarządzania państwem i gospodarką. W pewnych obszarach gospodarki – np. rolnictwie system nomenklaturowy był jednak kontrolowany za zgodą PZPR przez jej partie sojusznicze ZSL (rolnictwo i produkcja żywności) i Stronnictwo Demokratyczne (środowiska rzemieślnicze, drobna przedsiębiorczość, niektóre spółdzielnie).

[edytuj] Historia PZPR

Ta sekcja jest zalążkiem. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

[edytuj] Zjednoczenie PPR i PPS

Polska Zjednoczona Partia Robotnicza powstała na zjeździe zjednoczeniowym Polskiej Partii Robotniczej i Polskiej Partii Socjalistycznej w dniach 15–21 grudnia 1948. W tych dniach odbył się tzw. Kongres Zjednoczeniowy PPR i PPS, mający miejsce w auli Politechniki Warszawskiej. Scalenie obu partii było możliwe dzięki usunięciu z PPS działaczy sprzeciwiających się zjednoczeniu (a właściwie wchłonięciu przez komunistów), a także tych członków PPR, których oskarżono o "odchylenie prawicowo-nacjonalistyczne". Ocenia się, że ponad 25% socjalistów zostało odsuniętych na "tor boczny" lub usuniętych z życia politycznego. Proces połączenia obu partii zakończył się w kwietniu 1949.

[edytuj] Ewolucja liczebności partii

W momencie powstania liczebność PZPR wynosiła 1367 tys. członków (985 tys. z PPR i 531 tys. z PPS). W następnych latach podlegała ona wahaniom – w 1959 (po weryfikacji i usunięciu 200 tys. członków), wynosiła 1018 tys., w 1965 – 1775 tys., w 1970 – 2320 tys., a w 1980 (w apogeum swojego rozwoju) osiągnęła 3092^[1] tys. osób. Po zalegalizowaniu pierwszego niezależnego od władz związku zawodowego NSZZ "Solidarność" oraz wprowadzeniu stanu wojennego w 1981, z PZPR wystąpiło 850 tys. członków (w tym ok. 33% wchodzących w jej skład robotników).

[edytuj] Zjazdy PZPR

• I Zjazd założycielski PZPR, w dniach 15 grudnia–22 grudnia 1948
• II Zjazd PZPR, w dniach 10–17 marca 1954
• III Zjazd PZPR,w dniach 10–19 marca 1959
• IV Zjazd PZPR, w dniach 15–20 czerwca 1964
• V Zjazd PZPR, w dniach 11–16 listopada 1968
• VI Zjazd PZPR, w dniach 6–11 grudnia 1971
• VII Zjazd PZPR, w dniach 8–12 grudnia 1975
• VIII Zjazd PZPR, w dniach 11–15 lutego 1980
• IX Nadzwyczajny Zjazd PZPR, w dniach 14–20 lipca 1981
• X Zjazd PZPR, w dniach 29 czerwca–3 lipca 1986
• XI Zjazd PZPR, w dniach 27–30 stycznia 1990 (ostatni, zakończony samorozwiązaniem)

[edytuj] Orientacje i frakcje w PZPR

Podczas istnienia PZPR istniało w niej kilka orientacji, np. w latach pięćdziesiątych istniały podziały na puławian i natolińczyków^[6]. W latach sześćdziesiątych powstały orientacje zwane "partyzantami" i "grupą śląską"^[7]. W 1965 wpływowy w okresie stalinowskim działacz partyjny Kazimierz Mijal założył nielegalną maoistowską Komunistyczną Partię Polski, jej działalność miała nikły oddźwięk w PZPR. W latach późniejszych w oparciu o część działaczy powstało Zjednoczenie Patriotyczne Grunwald. W schyłkowym okresie PRL nastąpił podział na działaczy dążących do porozumienia z opozycją oraz sprzeciwiających się temu ("beton partyjny", "konserwatyści").

[edytuj] Upadek PZPR

Od stycznia 1990, kiedy upadek PZPR był prawie pewny, w całym kraju rozpoczęły się społeczne okupacje budynków partyjnych prowadzone głównie przez KPN. Miały one na celu uniemożliwienie rozkradania mienia partyjnego oraz niszczenia lub wynoszenia archiwów PZPR.

Stenogramy posiedzeń PZPR zostały jednak zniszczone już w 1989 na zlecenie Wojciecha Jaruzelskiego i Czesława Kiszczaka. Na początku lat 90. toczyło się w tej sprawie postępowanie w Komisji Odpowiedzialności Konstytucyjnej, później, ze względów formalnych, umorzone^[8][9].

29 stycznia 1990 odbył się XI Zjazd PZPR, na którym miało dojść do przeobrażenia partii.

[edytuj] Wyprowadzenie Sztandaru Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej

Ostatni XI Zjazd PZPR, noc z 28 na 29 stycznia 1990 Sala Kongresowa Pałacu Kultury i Nauki w Warszawie. Fragment przemówienia Mieczysława Rakowskiego:

(..) Przyjęliśmy uchwałę o zakończeniu Partii, która, moim zdaniem, niezależnie od tego wszystkiego co było powiedziane o niej, co ja wczoraj powiedziałem, odegrała wielką historyczną rolę, czy się to komuś podoba czy nie w życiu narodu polskiego, co więcej wrosła w jego świadomość. I dziś kończąc, żegnając się z nią, wcale nie uważam, że kładziemy ją do trumny, tylko zamykamy pewien rozdział w historii, pogmatwanego wprawdzie, ale także bogatego w twórcze osiągnięcia polskiego rewolucyjnego ruchu robotniczego. Wiele złego powiedziano o tej Partii, ale ja sądzę, że godność i uczciwość ludzka powinna nas chronić od wydawania o niej sądów tylko negatywnych albo też wydawania sądów potępieńczych. Poczekajmy jeszcze, co powie historia o tej Partii. Jest tu wielu historyków na sali i dobrze wiedzą jak zawiłe są losy rewolucji, jak każda z nich obfituje w dramaty. I sądzę że, być może że gdzieś 30, 40 lat po rewolucji francuskiej, grono Jakobinów, też dochodziło do wniosku że nie udało się to, co zamierzali. No a dzisiaj chyba nikt nie wydaje jednoznacznych potępieńczych sądów o Jakobinach. Ja apeluję po prostu, o to by, nie znęcać się nad PZPR, bo jest to znęcanie się także często nad swoim życiem. Ja chciałbym, mówiłem raczej na różnych spotkaniach, że powstała taka przedziwna sytuacja, że sami siebie nie lubimy. Nie lubimy tej Partii, już tej byłej Partii. Otóż chciałoby się chodzić jednak z podniesioną głową. Ogłaszam zakończenie obrad XI Zjazdu Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej. Proszę o powstanie Towarzyszy, Towarzyszek i Towarzyszy. Sztandar Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej – wyprowadzić (...)

[edytuj] Kontrowersje wokół majątku partyjnego

Ostatecznie doszło do samorozwiązania PZPR, a część działaczy podjęła decyzję o założeniu dwóch nowych partii socjaldemokratycznych. Na ten cel otrzymała od Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego kwotę ponad 1 mln dolarów w ramach tzw. pożyczki moskiewskiej.

Byli działacze PZPR założyli Socjaldemokrację Rzeczypospolitej Polskiej, której głównymi przywódcami byli Aleksander Kwaśniewski, Leszek Miller i Mieczysław Rakowski. SdRP miała m.in. przejąć wszystkie prawa i obowiązki PZPR oraz pomóc w rozdysponowaniu majątku byłej PZPR, która pod koniec lat 80. posiadała znaczne przychody, głównie z nieruchomości, którymi zarządzała, oraz z przedsiębiorstwa RSW "Prasa-Książka-Ruch", które z kolei posiadało specjalne ulgi podatkowe. W tym okresie przychody ze składek członkowskich stanowiły tylko 30% przychodów PZPR.

Po rozwiązaniu PZPR i założeniu SdRP pozostała część działaczy utworzyła Unię Socjaldemokratyczną Rzeczypospolitej Polskiej (USdRP), która zmieniła nazwę na Polską Unię Socjaldemokratyczną) i Ruch 8 Lipca.

Pod koniec 1990 w Sejmie trwała intensywna debata nad sposobem przejęcia przez państwo majątku byłej PZPR, na który składało się ponad 3000 budynków i lokali, z czego prawie połowa była użytkowana bez żadnej podstawy prawnej. Zwolennicy przejęcia majątku PZPR argumentowali, że został on zbudowany w oparciu o grabież oraz dotacje Skarbu Państwa, wypracowanego przez całe społeczeństwo. Przeciwnicy z SdRP byli zdania, że majątek powstał ze składek członkowskich i żądali sukcesji majątku byłej PZPR na rzecz SdRP, która w tym czasie administrowała majątkiem. Kontroli komisji sejmowej nie podlegał majątek ruchomy oraz konta byłej PZPR.

9 listopada 1990 Sejm uchwalił "Ustawę o przejęciu majątku byłej PZPR", która ostatecznie miała doprowadzić do przejęcia nieruchomości byłej PZPR przez Skarb Państwa. Część nieruchomości została przejęta do 1992, głównie na rzecz samorządów terytorialnych, o część toczyły się spory sądowe jeszcze do 2000 roku. Ruchomości i finanse byłej PZPR praktycznie zniknęły. Większość z nich przeniesiona została wcześniej w ramach procesu nazywanego "uwłaszczeniem nomenklatury" do firm prywatnych nazywanych "spółkami nomeklaturowymi". Jedną z najbardziej znanych z nich była Transakcja spółka z o.o. Według deklaracji posłów SdRP 90–95% majątku partii zostało przeznaczone na wypłatę odpraw dla etatowych pracowników lub przekazano na cele społeczne.

[edytuj] Władze partii

 Osobny artykuł: I sekretarze KC PZPR.

[edytuj] Ciekawostki

• Podczas VII Zjazdu PZPR w 1975 goszczący na obradach radziecki przywódca Leonid Breżniew "dyrygował" delegatami podczas śpiewania przez nich "Międzynarodówki". Przez lata uznawano to za niepotwierdzoną anegdotę, jednak po upadku komunizmu odnaleziono taśmę z zarejestrowanym incydentem^[10].
• Pierwsza kobieta w kluczowej instytucji partyjnej – Biurze Politycznym zasiadła dopiero w 1981

Nadruk na banknocie z 1990

• Z okazji XI Zjazdu PZPR, który miał miejsce w dniach 27–30 stycznia 1990 i zakończył się samorozwiązaniem PZPR, pojawił się w drugim obiegu banknot z nadrukiem: Zakończył obrady ostatni zjazd P.Z.P.R. – „Proletariusze wszystkich krajów wybaczcie mi”. Obok napisów widnieje wizerunek Lenina modlącego się z różańcem.
• W czasie debaty w Sejmie RP w dniu 1 lutego 1992, po której parlament przyjął uchwałę o uznaniu stanu wojennego za nielegalny, zdenerwowany wypowiedziami posłów SdRP lider KPN Leszek Moczulski rozwinął skrót PZPR jako "Płatni Zdrajcy, Pachołki Rosji"^[11]. W odpowiedzi ówczesny lider klubu SdRP Aleksander Kwaśniewski zażądał przeprosin, a posłowie SdRP wyszli z sali. W 1993 Sąd Wojewódzki nakazał Moczulskiemu przeproszenie posłów SdRP, jednak na skutek apelacji i dalszych spraw sądowych, w 2002 Sąd Okręgowy w Warszawie zdecydował, iż przeprosiny nie są konieczne (choć wypowiedź mogła zostać uznana za obraźliwą), ponieważ słowa były skierowane do osób pozytywnie wypowiadających się o stanie wojennym, a nie konkretnych posłów SdRP^[11].

[edytuj] Zobacz też

Zobacz w Wikiźródłach dokumenty historyczne związane z PZPR

Zobacz w Wikicytatach kolekcję cytatów
związanych z PZPR

• Komunistyczna Partia Czechosłowacji
• lewica
• postkomuna

Przypisy

[edytuj] Linki zewnętrzne

• Sprawozdanie z likwidacji majątku byłej PZPR na stronie MSWiA

Komunizm  p • d • e    Nurty Marksizm Luksemburgizm Marksizm-leninizm Stalinizm Guevaryzm Trockizm Maoizm Anarchokomunizm Komunizm chrześcijański   Państwa rządzone przez partie komunistyczne Chińska Republika Ludowa Laos Wietnam Korea Północna Kuba Nepal dawne państwa socjalistyczne ZSRR Mongolska Republika Ludowa Polska Rzeczpospolita Ludowa Niemiecka Republika Demokratyczna Węgierska Republika Ludowa Czechosłowacja Jugosławia Albania Rumunia Bułgaria Demokratyczna Republika Afganistanu Ludowo-Demokratyczna Republika Jemenu Angola Etiopia Mozambik Benin Somalia Kongo   Teoretycy i działacze Karol Marks Fryderyk Engels Włodzimierz Lenin Lew Trocki Józef Stalin Leonid Breżniew Ernesto Guevara Fidel Castro Raúl Castro Josip Broz Tito Antonio Gramsci Róża Luksemburg Hugo Chávez Feliks Dzierżyński Julian Marchlewski Bolesław Bierut Hồ Chí Minh Mengystu Hajle Marjam Kim Ir Sen Kim Dzong Il Enver Hodża Mao Zedong Lin Biao Prachanda   Tematy powiązane Anarchizm Kapitalizm Imperializm Faszyzm Narodowy socjalizm Realny socjalizm Dyktatura proletariatu Reformizm Rewizjonizm Rewolucja Socjalliberalizm Socjalizm naukowy